4 - با سقوط حكومت محمدزاييها ، همگام با تلاش گسترش فرهنگ و ادبيات روس در كشور ، فعاليتهايى در جهت تقويت فرهنگ و ادبيات ساير مليتها شروع شد كه اقدامات وزارت اقوام و قبايل و نشريات آن مؤيد اين ادعاست . 5 - در صف مخالفان دولت ( گروه‌هاى مجاهدين ) مراكز فرهنگى شكل ديگرى به خود گرفت . ابتدا فرهنگ و ادبيات جهاد با الهام از حوزه‌ها و دانشگاههاى مصر ، عربستان سعودى ، پاكستان و ايران در قالب گروه و مذهب وارد صحنه شد كه رفته‌رفته تحت تأثير فرهنگ و ادبيات داخل و غرب اين ويژگى را از دست داد . 6 - با تشكيل دولت موقت پيشاور در سال 1367 ، سه جبههء فرهنگى باز شد . جبههء پيشاوريها ( مجاهدين سنى ) ، جبههء كابليها ( ماركسيستها ) و جبههء تهرانيها ( مجاهدين شيعه ) كه هركدام در قالب خاصى چون دولت موقت ، دولت كابل و شوراى ائتلاف يا حزب وحدت به فعاليت ادامه مىدادند . جبههء شمال هنوز گشوده نشده بود ، اما وقتى اين جبهه در سال 71 گشايش يافت ، به زودى در برابر دو جبههء اوّلى قد كشيد . 7 - سقوط رژيم نجيب و تشكيل جنبش ملى اسلامى ، جبهه‌هاى فرهنگى را همان‌طورى كه اشاره شد از سه جناح به چهار جناح تبديل كرد . چهار جبههء قوى فرهنگى با تجهيزات و ادوات متفاوت ، پشت سر چهار جبههء سياسى - نظامى ، قرار گرفت و از مواضع آنها دفاع كرد . البته مراكز ديگر فرهنگى نيز به وجود آمد كه در ظاهر به اين چهار جناح وابستگى نشان نمىداد ، امّا در باطن به نحوى به يكى از اين چهار فرهنگ تعلق خاطر داشت .